Akka uumaa, dhiibbaa uumuu, ykn abbaa qabeenyaa daldala xixiqqaa tokkootti, toora interneetii irratti argamuun kee fuula suuqii kee, portfolio kee, fi wiirtuu hawaasaa kee hundi isaanii tokkotti walitti qabamaniiru. Bakka maqaa kee itti ijaartuu fi dhaggeeffattoota kee waliin itti wal qunnamtudha. Garuu dhugaa haa dubbannu: iddoo sana addunyaaf banuun qeeqa, negaatiivii fi darbee darbee interneetii troll ta'eef banuu jechuudha. Miirri liqimfamuu sun yeroo yaada cimaa ykn ergaa itti yaadee nama kakaasu argitu waan ogeessi toora interneetii hundi mudatudha. Oduu gammachiisaa? Ati humna hin qabne miti. Yaada gadhee wajjin wal’aansoo qabuun ogummaa ati qabachuu dandeessudha, duubatti deebi’iinsa mudachuu danda’u gara carraa guddinaa fi amanamummaa dhaggeeffattootaa daran cimaa ta’etti jijjiiruudha. Qajeelfamni kun tooftaa qabatamaa, tarkaanfii fudhachuu danda’u kan yaada gadhee fi trolls qabachuuf si geggeessa. Akkaataa garaagarummaa qeeqa ijaarsaa fi trolling qulqulluu gidduu jiru adda baasuu dandeessan, yoom akka bobba'uu fi yoom akka tuffattan, akkasumas adeemsa keessa akkamitti fayyaa sammuu keessan akka eegdan ni uwwifna. Galmi kee kutaa yaada waliigaltee dhabuu kamiyyuu irraa bilisa ta’e uumuu miti-kun dhugaa kan hin taanee fi haasawa dhugaa ukkaamsuu danda’a. Kanaa mannaa, kaayyoon isaa hawaasa kabajamaa bakka to’annoon sitti dhaga’amu guddisuudha.
Hubannoo Lafa: Qeeqa vs. Trolling Yaada kee haala bu'a qabeessa ta'een bulchuu kee dura, maaltu akka si mudatu hubachuu qabda. Duub-deebii hamaan hundi walqixa hin uumamu. Qeeqa dhugaa fi troll adda baasuu barachuun sarara ittisa kee isa jalqabaati.
Qeeqni Ijaarsa Maal Fakkaata? Qeeqni ijaarsa qabu, yeroo tokko tokko dhaga’uun rakkisaa ta’us, dhugumatti gatii qaba. Bakka kaadhimummaa dhugaa irraa dhufa. Namni yaada kenne deeggaraa mufate ykn maamila muuxannoo mudaa hin qabne ta'uu danda'a. Yaadni isaanii yoo hamaa ta’ellee adda kan ta’ee fi daandii fooyya’iinsa ta’uu danda’u kan dhiyeessudha.
It's Specific: "Sagaleen kutaa podcast kee isa haaraa keessatti dhuguma callisaa fi echoey ture, si dhaga'uuf rakkadheera." Galma irratti kan xiyyeeffatedha: "Qabiyyee kee nan jaalladha, garuu barruun oduu torban torbaniin kee hubannoo duubaa dabalataa osoo qabaatee natti tola." Kabaja: Yoo mufatan illee, haleellaa dhuunfaa ykn arrabsoo malee wal qunnamu.
Yaadni gosa kanaa carraadha. Namni tokko hojii keetiif yaada gahaa akka kennu agarsiisa.
Troll Adda Baasuun Trolls ammoo haasawa bu’a qabeessa ta’eef fedhii hin qaban. Kaayyoon isaaniis deebii miiraa kakaasuu, marii karaa irraa maqsuu fi jeequmsa uumuudha. Yaadni isaanii gogaa keessan jala akka seenu kan qophaa'edha.
It's Vague and Insulting: "Ati gowwaa dha. Qabiyyeen kun kosiidha." It's Off-Topic or Inflammatory: Dhimma siyaasaa ykn dhuunfaa barbaachisaa hin taane fidanii waldhabdee jalqabu. Irra Deddeebi'uudha: Yaada hamaa wal fakkaatu waltajjiiwwan hedduu irratti ykn irra deddeebi'anii maxxansa tokko irratti maxxansuu danda'u. Haleellaa Dhuunfaa Fayyadamu: Xiyyeeffannaan hojii kee irraa akka nama tokkootti sitti ce’a.
Troll tokko maal akka ta'e beekuun miiraan addaan baatee meeshaalee sirrii ta'an hojiirra oolchuuf si dandeessisa.
Karoora Hojii Keessan: Akkaataa Deebii Kennuu (ykn Deebii Hin Kennuu) . Amma gosa yaada si mudatu adda baasuu waan dandeesseef, waa'ee tooftaa deebii keetii haa dubbannu. Karoora qabaachuun ho’a yeroo sanaa keessatti akka malee deebii akka hin kennine si dhorka.
Tarkaanfii 1: Dhaabbii fi Madaaluu Instinct kee inni jalqabaa deebii ariifataa fi ittisaa ta’e dhukaasuun ta’uu danda’a. Hin. Hafuura dheeraa baafadhu. Daqiiqaa muraasaaf kiiboordii irraa fagaadhaa. Gaaffiiwwan ijoo kutaa darbe irraa of gaafadhu: Kun qeeqa moo trolling? Qabxiin sirrii ta’e kan negaatiivii keessatti awwaalame jiraa? Yeroon boqonnaa kun ogummaa kee eeguuf murteessaadha.
Tarkaanfii 2: Qeeqa Ijaarsa Qabu irratti bobba’uu Yaada ijaarsaa yeroo adda baaftu carraan kee kun ifuu kee ti. Akkaataa ati qeeqa itti qabdu dhaggeeffattoota kee hunda biratti amantaa guddaa uumuu danda’a, isaanis akkaataa ati qeeqxota kee itti qabdu ilaalu.
Isaan Beekamtii fi Galateeffadhu: Carraaqqii isaanii mirkaneessuudhaan jalqabi. "Yeroo fudhattee yaada keessan waan nuuf qooddaniif galatoomaa." Kunis battalumatti haalli jiru ni hir’isa. Qabxii Adda Ta'eef Teessoo: Dhaggeeffattee akka jirtu agarsiisi. "Sirrii jette, qulqullinni sagalee kutaa sanaa sadarkaa ani barame hin turre. Sana ittisuuf meeshaalee haaraa ilaalaa jira." Yoo Barbaachise Haasaa Toora Alaa Fudhadhu: Dhimmoota walxaxaa ta’aniif, keessumaa tajaajila maamilaa wajjin walqabatee, gara ergaa kallattiitti ykn iimeeliitti akka ce’u dhiheessi. "Waa'ee muuxannoo kee dhaga'uu kootti dhiifama. Mee lakkoofsa ajaja keetii naaf DM gochuu dandeessaa akkan kana dhuunfaan ilaaluu danda'uuf?" Kunis bal'ina hunda osoo qilleensarra hin oolin of kennuu agarsiisaifatti ifatti. Meeshaan akka Seemless asitti gargaaraa ta'uu danda'a, kallattiin unka quunnamtii ykn fuula deeggarsa bio kee keessatti akka kennitu si dandeessisa.
Tarkaanfii 3: Hidhannoo Hiikkachuu fi Trolls irraa Hiikkachuu Haala isaaniitiin troll tokko waliin bobba'uun lola mo'amuudha. Kaayyoon kee deebii isaan hawwan osoo hin kennin dhiibbaa isaan qaban neutralize gochuudha.
The Polite Brush-Off: Deebiin salphaan miira hin qabne ajaa’iba hojjechuu danda’a. "Ilaalcha keessaniif galatoomaa." Sana booda, dhaabi. Haasaa itti hin fufinaa. Qoosaa Fayyadamaa (Of eeggannoodhaan): Yoo maqaa kee wajjin walsimu ta’e, qoosaan garaa salphaa, kan waldhabdee hin qabne tattaaffii troll tokkoo deflate gochuu danda’a. Ofii keetii akka nama qoosaa ykn hafuura hamaa akka hin dhageessifne of eeggadhu. Filannoo Irra Caalu: Tuffachuu fi Haquu/Ugguruu: Yaadadhu, ati kiyureetara iddoo keetii ta'uu kee. Yaadni tokko kan nama arrabsu, kan jibbisiisu ykn kan nama rakkisuuf qofa kan qophaa’e yoo ta’e, haqxee fayyadamaa sana ugguruuf mirga guutuu qabda. Kun saaxiluu miti; bulchiinsa hawaasaati.
Aadaa Hawaasa Gaarii Ijaaruu Bulchiinsi hawaasaa dursee (proactive community management) ittisa yeroo dheeraa isa gaarii ta’ee fi negaatiivii irraa dhufudha. Yeroo aadaa cimaa, gaarii guddiftu, hawaasni kee yeroo baayyee trolls bulchuu fi gatii kee cimsuuf si gargaara.
Qajeelfama Hawaasa Ifa Ta'e Kaa'i Seera kaadhimummaa ifa godhi. Maxxansa tokko pin ykn kutaa "Welcome" jedhu piroofaayilii keessan irratti yaada akkamii akka simatamuu fi maaltu akka hin obsine ibsu uumuu. Kunis yaada kennuudhaaf bu’uura ifa ta’e kan siif kennu yoo ta’u, dhaggeeffattoota kee naannoo kabaja qabuuf iddoo guddaa akka kennitu agarsiisa.
Fakkeenyaan Hogganaa Sagaleen kee ulaagaa kaa'a. Walqunnamtii kee hunda keessatti gara laafessa, kabajaa fi dhugaa ta’i. Amala ati arguu barbaaddu yeroo fakkeenya gootu hordoftoonni kee baay’ee amanamoo ta’an ni hordofu. Yeroo baayyee si ittisuuf utaalanii seenu ykn amala summii qabu osoo ati hin argin illee ni waamu.
Walqunnamtii Gaarii Ilaalchiisa Ifa ibsaa jijjiiri. Yeroo hunda yaada gaarii like, reply fi share godhaa. Gaaffii gurguddaa ykn yaada hawaasa kee irraa dhufu irratti hundaa’uun qabiyyee uumuu illee dandeessa. Kunis gosa hirmaannaa ati barbaaddu kan cimsu yoo ta’u, gumaachitootni gaariin gatii akka qaban akka itti dhaga’amu taasisa. Yeroo gaarii kana waltajjii akka Seemless irratti highlight reel keessatti curating gochuunis daawwattoota haaraatti waan gaarii hawaasa keessanii agarsiisuu danda'a.
Nageenya Sammuu Keessan Eeguu Negaatiivii wajjin wal’aansoo qabuun, yeroo guutummaatti qabattuttillee, bishaan namaa si jalaa baasuu danda’a. Fayyaa sammuu kee eeguun qananii miti; hojii kee akka uumaatti qaama barbaachisaa ta'edha.
Daangaa Uumuu 24/7 argamuun si hin barbaachisu. Yaada ilaaluu fi miidiyaa hawaasaa irratti bobba'uuf yeroo murtaa'e kaa'i. Sa'aatii sanaan alatti beeksisa cufaa. Kunis yeroo hunda dhangala’uun waan hamaa ta’uu danda’u guyyaa kee guutuu irratti dhiibbaa akka hin geessisne taasisa.
Akka Dhuunfaatti Hin Fudhatinaa Kun dubbachuu caalaa hojjechuu salphaadha, garuu murteessaadha. Trolls dhimma mataa isaanii irraa kan ka'e socho'aa akka jiran yaadadhu malee sababa waan uumamaan si ykn hojii kee irratti dogoggora ta'eef miti. Qeeqni ijaarsa qabu waa’ee oomisha keetii malee akka nama tokkootti gatii kee miti.
Sirna Deeggarsa Ijaaruu Uumtoota, hiriyoota ykn gorsaa dhiibbaa addaa toora interneetii irratti argamu hubatu waliin haasa’i. Bakka nageenya qabu kan qilleensa itti baasan fi ilaalcha argachuuf qabaachuun gatii ajaa'ibaa qaba. Muuxannoo kana keessatti kophaa kee akka hin taane daftee ni hubatta.
Yaada gadhee fi trolls keessa navigating gochuun qaama hin oolle ta'ee argama online ijaaruudha, garuu daandii irraa si maqsuu hin qabu. Kaayyoo yaada sana duuba jiru hubachuudhaan, tooftaa deebii ifa ta’e qabaachuudhaan, hawaasa gaarii guddisuudhaan, fi fayyaa sammuu keessaniif dursa kennuudhaan, qormaata kana gara carraa ogummaa kee agarsiisuu fi maqaa kee cimsuutti jijjiiruu dandeessa. Kutaan yaada akka gaariitti bulfamu mallattoo hawaasa fayyaa fi dagaagaa ta’uu isaa yaadadhu. Gorsi keessan inni gaariin negativity online to'achuuf maali? Yaada keessan hawaasa uumaa fi abbootii qabeenyaa daldala xixiqqaa keenyaaf nuuf qoodaa!
